Xuân phân là gì?

Ngày mà ban ngày và ban đêm gần như bằng nhau

Xuân phân (春分の日) năm 2026 rơi vào thứ Sáu, ngày 20/3. Ngày này thường được nhắc đến như thời điểm ban ngày và ban đêm có độ dài gần bằng nhau, báo hiệu mùa xuân chính thức bắt đầu. Tuy nhiên, xét về mặt thiên văn học, ban ngày thực tế vẫn dài hơn ban đêm một chút.

Xuân phân là ngày lễ quốc gia của Nhật Bản, được quy định trong Luật các ngày lễ quốc gia ban hành sau chiến tranh vào năm 1948. Theo luật, Xuân phân không có ngày cố định, mà thường rơi vào khoảng từ 20 đến 21/3, tùy từng năm.

Luật cũng nêu rõ:

Xuân phân là ngày Mặt Trời đi qua điểm Xuân phân, và được định nghĩa là “ngày tôn vinh thiên nhiên, trân trọng mọi sự sống.”

Nguồn gốc từ nghi lễ Hoàng gia: 春季皇霊祭

Xuân phân vốn có nguồn gốc từ nghi lễ cổ xưa mang tên “Xuân tế Hoàng linh” (春季皇霊祭) – một nghi lễ quan trọng trong Hoàng cung Nhật Bản, vẫn được tổ chức cho đến ngày nay.

Nghi lễ này được cử hành hai lần mỗi năm vào Xuân phân và Thu phân, thuộc nhóm Đại tế (大祭) – những nghi thức quan trọng nhất, do Thiên hoàng trực tiếp chủ trì tại khu vực Tam điện Hoàng cung.

Trong ngày này, các nghi lễ tưởng niệm các đời Thiên hoàng và hoàng tộc đã khuất được tiến hành tại Hoàng linh điện, với sự tham dự của các thành viên Hoàng gia. Hình ảnh này thỉnh thoảng vẫn được truyền thông Nhật Bản đưa tin.

Chính vì ý nghĩa lịch sử và tinh thần đặc biệt đó, Xuân phân đã được chọn làm ngày lễ quốc gia. Hiểu được nguồn gốc này, có lẽ chúng ta sẽ cảm nhận rõ hơn sự trang nghiêm và chiều sâu của ngày lễ tưởng chừng rất quen thuộc này.

Ngoài Hoàng cung, Đền Ise và nhiều đền thờ địa phương khác cũng tổ chức các nghi lễ cầu nguyện hoặc nghi thức 遥拝 (vọng bái) vào ngày Xuân phân, cho thấy đến nay đây vẫn là một ngày rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người Nhật.

Ngày tưởng nhớ tổ tiên – dịp Ohigan

Xuân phân cũng trùng với kỳ Xuân Ohigan (お彼岸) – thời gian truyền thống để tưởng nhớ và tri ân tổ tiên.

Xuân Ohigan 2026:

• 17/3: Bắt đầu Ohigan
• 20/3: Xuân phân (ngày chính – 中日)
• 23/3: Kết thúc Ohigan

Trong thời gian này, các chùa thường tổ chức lễ Higan-e (彼岸会). Người dân sẽ:

• Đi viếng mộ
• Dọn dẹp bàn thờ
• Chuẩn bị lễ vật dâng cúng
• Đồng thời nhìn lại bản thân, suy ngẫm về cách sống

Theo tư tưởng Phật giáo Tịnh độ, Xuân phân là ngày Mặt Trời mọc đúng hướng Đông và lặn đúng hướng Tây. Vì cõi Cực Lạc được cho là nằm ở phương Tây, nên việc hướng về mặt trời lặn để cầu nguyện được xem là mang lại công đức.

Người xưa tin rằng Xuân phân và Thu phân là thời điểm “cõi trần (此岸) và cõi giác ngộ (彼岸) gần nhau nhất”, nên việc cầu nguyện và làm việc thiện trong những ngày này sẽ có ý nghĩa đặc biệt.

Ngày tôn vinh thiên nhiên và sự sống

Xuân phân còn là một trong 24 tiết khí (二十四節気) – hệ thống chia mùa có nguồn gốc từ Trung Hoa cổ đại, được Nhật Bản sử dụng từ thời Heian.

Trong xã hội nông nghiệp xưa:

• Xuân phân là mốc quan trọng để bắt đầu vụ mùa
• Là thời điểm quyết định lịch gieo trồng để đảm bảo mùa màng bội thu

Những tri thức này vẫn được lưu truyền cho đến ngày nay như sự khôn ngoan trong đời sống gắn liền với thiên nhiên.

Ngay cả trong cuộc sống hiện đại, khi thấy cây cối sau mùa đông lạnh giá bắt đầu đâm chồi nảy lộc, chúng ta vẫn dễ dàng cảm nhận được sức sống mới của mùa xuân. Chính vì vậy, việc Xuân phân được gọi là ngày “tôn vinh thiên nhiên, yêu quý sinh mệnh” hoàn toàn hợp lý.

Tại sao ngày Xuân phân mỗi năm lại khác nhau? Được quyết định như thế nào?

Trong các ngày lễ quốc gia của Nhật Bản, Xuân phân (春分の日) và Thu phân (秋分の日) là hai ngày không cố định ngày cụ thể. Vì vậy, có năm Xuân phân rơi vào 20/3, có năm lại là 21/3, khiến nhiều người thắc mắc không biết ngày nào mới đúng.

Thực tế, Đài Thiên văn Quốc gia Nhật Bản sẽ công bố lịch chi tiết của năm tiếp theo trong Công báo đầu năm. Đây là cơ quan nghiên cứu thiên văn hàng đầu của Nhật. Dựa trên việc tính toán chi tiết 24 tiết khí và các tiết mùa phụ, họ xác định chính xác ngày giờ rồi công bố công khai trên website.

Trái Đất vừa tự quay quanh trục, vừa quay quanh Mặt Trời. Một vòng quay quanh Mặt Trời không phải đúng 365 ngày, mà là 365 ngày + khoảng 6 giờ. Vì mỗi năm bị lệch khoảng 6 giờ nên ngày Xuân phân có thể bị xê dịch.

Tuy nhiên, sự chênh lệch này được điều chỉnh bằng năm nhuận, nên ngày Xuân phân không bị trôi vô hạn. Do đó, có thể hiểu rằng việc ngày Xuân phân thay đổi theo từng năm là điều hoàn toàn tự nhiên.

Theo dự đoán, trong giai đoạn từ năm 2056 đến 2091, ngày Xuân phân sẽ luôn rơi vào 20/3. Các bảng tính chi tiết đến năm 2050 cũng đã được Đài Thiên văn Quốc gia công bố cho những ai quan tâm.

Ngày Xuân phân làm gì?

Ngày Xuân phân và Thu phân lần lượt được xem là ngày giữa của kỳ Higan (お彼岸). Tính cả 3 ngày trước và 3 ngày sau, tổng cộng là 7 ngày Higan. Đây cũng được coi là cột mốc chia tay cái lạnh khắc nghiệt của mùa đông hoặc cái nóng gay gắt của mùa hè. Higan vào mùa xuân được gọi là Xuân Higan, còn vào mùa thu là Thu Higan.

Vì Xuân phân là ngày trung tâm của kỳ Higan, nên từ xưa người Nhật có phong tục viếng mộ, dọn dẹp bàn thờ, dâng lễ cúng để bày tỏ lòng biết ơn với tổ tiên. Đồng thời, đây cũng là dịp để mỗi người nhìn lại cách sống, hành vi hằng ngày của bản thân.



Ngoài ra, vào ngày Xuân phân, Mặt Trời mọc đúng hướng Đông và lặn đúng hướng Tây theo vĩ tuyến 35°22′ Bắc. Trên đường đi đó, Mặt Trời lần lượt đi qua nhiều địa danh linh thiêng như Đền Izumo Taisha, núi Daisen, Moto Ise, đảo Chikubushima, núi Shichimenzan, núi Phú Sĩ, đền Samukawa, đền Tamamae… Tất cả tạo thành một đường thẳng được gọi là “Con đường ánh mặt trời – Goraikō no michi”. Xuân phân là dịp lý tưởng để ghé thăm những nơi này.

Xuân phân nên ăn gì?

Bánh Botamochi (ぼた餅)

Dù Xuân phân không bắt buộc phải ăn món gì đặc biệt, nhưng vì rơi vào Higan nên botamochi là món truyền thống không thể thiếu.

Botamochi và ohagi trông giống nhau nhưng thực ra có khác biệt:

• Mùa xuân: dùng nhân đậu đỏ mịn (koshian) → gọi là botamochi
• Mùa thu: dùng nhân đậu đỏ nguyên hạt (tsubuan) → gọi là ohagi

Sự khác biệt này xuất phát từ mùa thu hoạch đậu đỏ. Đậu mới thu hoạch có thể ăn cả vỏ nên dùng làm nhân hạt. Đậu đỏ còn được tin là có tác dụng xua đuổi tà khí, vì vậy thường được dùng làm lễ vật cúng tổ tiên.

Ngoài ra, vào ngày “tôn vinh thiên nhiên và sự sống”, việc chọn thực phẩm theo mùa để thưởng thức cũng rất ý nghĩa.

• Cỏ đuôi ngựa (Tsukushi): Là loại rau dại đặc trưng của mùa xuân, thường xuất hiện trong thơ ca Nhật Bản. Có thể chế biến đơn giản như luộc trộn hoặc tempura.
• Cam hassaku (Hassaku): Thu hoạch vào khoảng giữa tháng 3. Vị giòn, hơi đắng nhẹ, thích hợp ăn tráng miệng.
• Nghêu (Hamaguri): Thường xuất hiện trong các món lễ hội mùa xuân. Canh nghêu nấu với hoa cải là món ăn đậm chất xuân.
• Cá tráp hồng (Sakura-dai): Cá tráp vào mùa xuân có màu hồng nhạt, tượng trưng cho sự may mắn và khởi đầu mới. Thích hợp nướng muối hoặc kho.
• Búp hoa fuki (Fuki & fuki no tō): Là loại rau núi bản địa của Nhật. Búp non đầu mùa ít đắng, ngon nhất khi làm tempura hoặc luộc.

Xuân phân vì thế không chỉ đánh dấu sự khởi đầu của mùa xuân, mà còn là lời nhắc nhở nhẹ nhàng về sự cân bằng trong cuộc sống. Khi thiên nhiên chuyển mình, con người cũng được mời gọi tạm gác lại những bộn bề thường nhật để hướng về gia đình, tổ tiên và chính nội tâm của mình.

Dù bạn chọn đi viếng mộ, thưởng thức những món ăn theo mùa hay đơn giản là dành thời gian cảm nhận không khí xuân đang lan tỏa, Xuân phân vẫn mang ý nghĩa chung là trân trọng sự sống và những điều đang hiện hữu. Giữa nhịp sống hiện đại, đây chính là khoảnh khắc quý giá để lắng lại, nạp năng lượng tích cực và bước tiếp chặng đường mới với tâm thế nhẹ nhàng hơn.